|
وةلآم بة ضةند ثرسياري رؤذنامةي رؤذنامة لة لايةن حةسةن رةحمان ثةناة ئةندامي كؤميتةي ناوةندي كؤمةلَة (ريَكخراوي كوردستاني حيزبي كؤمؤنيستي ئيَران)*
1_ ضؤن دةرِواننة ئةو ريَكخراوة مةدةني و سياسيانةي كة لة ناوةوةي خؤرهةلآتي كوردستان كار دةكةن؟ تكاية بة دياريكراوي قسةيان لة سةر بكةن: بةرةي يةكطرتووي كورد: بةشيَكي بةرضاو لةو بةناو ريَكخراوانةي كة ئيَوة ئاماذةتان ثيَي كردوون لة سةردةميَكي دياريكراو لة هةل و مةرجي خةباتي سياسي و كؤمةلآيةتي لة كؤمةلَطاي كوردستان و ئيَران دروست بوون. ئةو بةشةي كة مةجالي ياساييان بؤ كراوةتةوة و لة ضوار ضيَوةي ياساي بنةرِةتي كؤماري ئيسلامي بوونيان هةية ميَذووي لة دايك بوونيان زؤرتر دةطةريَتةوة بؤ نيوةي دووهةمي سالَةكاني دةيةي 07 لة ئيَران واتة 1990ي زاييني. ئةو كاتةي كة تةرازووي هيَز بة قازانجي خةباتي جةماوةري لة ئيَران دذ بة كؤماري ئيسلامي ئالَوطؤرِي بة سةردا هات. ئةو كات بؤ كؤنترِؤل و مةهاري بزووتنةوةهايةكي جةماوةري، كريَكاري، رؤشنبيران، ذنان و بزووتنةوةي شؤرِشطيَرانةي كوردستان لة مندالَداني ئةذديهاي كؤماري ئيسلامي، ئيسلاح خوازي ئيسلامي بة رِيَبةرايةتي خاتةمي سةرؤك كؤماري ئةوكاتة لة دايَك بوو. ئةو جةماعةتة خوازياري قانونمةند كردني كؤمةلَطا بة ياساي ئيسلامي، بةريَوة بردني ياساي بنةرةتي (كة كؤمةلَطاي ئيَران زةليلي دةستي ئةو ياساية) كةم كردنةوةي دةسةلآتي ويلايةتي مؤتلةقةي فةقية، ثيَوةندي ئاشكرا لةطةلَ رؤذئاوا و بةرطري لة قوول بوونةوةي بزووتنةوة رةسةن و جةماوةرييةكان بوون. لة وةها هةل و مةرجيَكدا بوو كة بةرةي يةكطرتوويي كورد لة لايةن ضةند كةس لة بةناو نويَنةراني ثارلمان و ضةند ئيسلاح خوازي ديكة لة تاراني ثيَتةخت لة دايك بوو. ئةم بةرةية سةرةرِاي هةول و ثرِوثاطةندةيةكي زؤر كة بؤي كرا و مةيل و دلَخؤشي بةشيَك لة ئؤثؤزسيؤني ناسيؤناليستي كورد لة تاراوطة، بة هؤي ئةوةي كة بةرهةمي خةباتي رةسةن و دلَسؤزانةي تيَكؤشةراني ناوةوةي ولآت نةبوو، نةيتواني ريَطا بة جيَطايةك بةريَت و لةطةلَ كوذانةوةي مؤمي تةمةني ئيسلاح خوازي دةولَةتي، تارمايي ئةمانيش كؤتايي ثيَ هات. مؤرةي سةرةكي ئةم بةرةية ئاغاي بةهائةدين ئةدةب نويَنةري ثيَشووي شاري سنة و كامياران لة مةجليسي شوراي ئيسلامي بوو كة سالي رِابردوو بة هؤي شيَرثةنجةي خويَن فةوتي كرد.مةرطي ئاغاي ئةدةبيش ئةم بةرةي هةرضي زياتر تووشي سةرليَشيَواوي كرد. كؤماري ئيسلامي ضاوثؤشي لة هةلَسورِاني ئةم بة ناو بةرةية دةكرد ضون هيض زةرةريَكيان بؤي نةبوو. لة لايةكي ديكةوة بة بووني وةها جةمعطةليَك ذيَستي فةزاي ديَمؤكراتيكيان لة كؤمةلَطاي ئيَران ثيَ دةطرت، كة لة راستيدا وا نةبوو و نيية. كؤماري ئيسلامي لة حاليَكدا وجوودي ئةو بةرةية تةحةمول دةكات كة لة ئيَران و كوردستانيش ئيجازة نادات ريَكخراوي سةربةخؤ و ثيشةيي وةك ريَكخراوي كريَكاري، ذنان، لاوان، خويَندكاران، موعةليمان و..... دروست بيَت. ئةو بة ناو بةرةية لة راستيدا ثرؤذةيةك بوو كة لة كاتي خؤيدا 2ي خؤردادييةكان كة هةمان ئيسلاح خوازاني حكوومةتي بوون، بؤ كؤنترؤلَ و بةلاريََدا بردني بزووتنةوةي خةلَكي كوردستان، ثةشيمان كردنةوةي ئةو خةلَكة لة رِابردووي شؤرشطيَرانةيان، هةست بة رةنج و خةساركردن و بةفيرِؤضووني مةقاوةمةت و نائؤميَدي دايان رشتبوو. ئةطةرضي ئةم ثرؤذةية بة شكستي ريَفؤرمخوازةكان لة ئاستي سةراسةريدا، لة كوردستانيش هةرةسي هيَنا، بةلآم وجوودي ثاشماوةكاني بؤ كؤماري ئيسلامي هةر دةتةوانيَ بةكةلَك بيَ. بؤية ئيَستاش قالبةكةي رِاطيراوة و ضاوثؤشي لة بووني دةكةن. ئةلبةتة ئةوةش بليَم كة ئةم هةلَسةنطاندنة بة ماناي قةزاوةت كردن لة سةر كةسايةتي ئةم يان ئةو فةرد نيية. بةلَكوو مةسةلة ئةوةية كة ئةوان هةر نيةتيَكيان هةبيَ بة كردةوة بةريَوةبةري ثرؤذةيةكن كة لة نيهايةتدا بؤ جيَطير بووني سياسةتةكاني كؤماري ئيسلامي لة كوردستان كارئاساني دةكات. ريَفؤرم خوازاني كورد: ثيَناسةي ئةم جةمعةيش هةر لة ضوار ضيَوةي وةلامي بةرةي يةكطرتووي كورددا دةكريَت. ئةمانيش بة هاتنة كايةي دووي خورداد هاتنة ئاراوة. وشةي ريَفؤرم ئةساسا بؤ ئةم كةسانة و باقي ريَفؤرمخوازاني ديكة لة بةرانبةر وشةي شؤرِش و رِاثةريندا كة ماناي ئالَوطؤرِي قولي سياسي، ئابووري و كؤمةلآيةتي و فةرهةنطي هةية ديَتة ئاراوة. ئةمان خوازياري ريَفؤرم و ئالَوطؤرِي هاكةزايي لة كؤماري ئيسلامي دان. بؤ نمونة دةلَيَن "وةلي فةقية" كة مةرجةعةي سياسي و ئاييني لة سيستةمي فكري كؤماري ئيسلامي داية، بةجيَ داناني لة لايةن ضةند كةسةوة، دةبيَ لة لايةن خةلَكةوة هةلَبذيَردريَت كة ئةوة لة خؤيدا هيض شةرعيةتيَكي ياسايي و جةماوةري بة كةسيَك نادات كة خؤي بة قةيؤمي جةماوةر، نويَنةري خودا و وةلآم نةدةرةوة بة خةلَك دةزانيَت. يان بؤ نمونة خوازياري جيايي دين لة دةولَةت، بةرابةري ذن و ثياو، مافي نةتةوةكان، ئازادي بير و باوةرِ و رِادةربرِين نين. بةلَكوو بؤ هةر كام لةم داخوازانة ثاش بةنديَكي ئيسلامي ثيَوة دةنيَن كة بؤ خؤي بة ماناي بةرتةسك كردنةوة و لةبار بردني ئةو ويست و داخوازانةية. ئةمانة لة رِاثةريني جةماوةري و بةشداري هةلَسورِاوانةي خةلَك لة ضارةنوسي سياسيدا زياتر دةترسن هةتا دةسةلآتداريةتي كؤماري ئيسلامي. ئةوان بة وتةي خؤيان تةفسيريَكي ئيسلامي_ئةمرؤيي لة حكومةتي ئيسلامين. ئةمانة زةرةريَكيان بؤ كؤماري ئيسلامي نيية و بةلَكوو لة كاتي تةنطانةيشدا بة كاريان ديَنيَ. هةر بؤية كؤماري ئيسلامي ضاوثؤشي لة كار و هةلَسورِانيان دةكات. بةلآم بة هؤي ئةوةي ناتوانن هيض طريَيةك لة ذياني رؤذانةي خةلَكي كوردستان و ئيَران بكةنةوة نابن بة هيض و هيَزيان لة دةور كؤ نابيَتةوة. فراكسيؤني كةمينةي نويَنةراني كورد لة ثارلَمان: ئةم فراكسيؤنة دوو دةورةية لة ثارلَماني ئيَران خؤي رِاطةياندووة و بةناو هةلَسورِاني هةية. ثيَم خؤشة سةرةتا ئةوة بليَم كة نةفسي دةنط دان و هةلَبذاردن لة كؤماري ئيسلامي دا لةطةلَ هيض سيستةميَكي ديَمؤكراتيك و جيَ كةوتووي ئةمرِؤي نيزامي سةرمايةداري نايةتةوة. هةموو ئةو بة ناو نويَنةرانة دةبيَت بيَذنط و هيَلَك بكريَن و دواتريش لة سافي شوراي نيطةهبان بطوزةريَن. دةبيَ باوةريان بة ياساي بنةرةتي كؤماري ئيسلامي كة زؤر كؤنةثةرةستانة و دذي ئينسانيية هةبيَت. وةلايةتي فةقيةيان قبوول بيَت. سويَند بخؤن دذ بة قازانج و بةرذةوةندي كؤماري ئيسلامي كة دذ بة خواست و ئيرادةي لة سةدا نةوةدي خةلَكي ئيَرانة رِاناوةستن. وةها نويَنةر و فراكسيؤنيَك بة راستي لة هةر ثارلمان و ناوةنديَكي ياسا داريَذةردا ببن يا نةبن توانا و قازانجيان ضيية؟ بيَجطة لةوانةي باس كرا فراكسيؤني كورد لة ثارلماني ئيَران، لة كاتيَكةوة ثيَك هاتووة هةتا ئيَستا ض كاريَكيان بؤ خةلَكي ستةم ليَكراوي كوردستان ئةنجام داوة؟ كام سازمان و ريَكخراوي جةماوةري لة كوردستان بة هيمةتي ئةوان دروست بوون؟ كام و ض نةوعة ديَمؤكراسيةكيان لة كوردستان ثةرة ثيَ داوة؟ كام زينداني سياسييان لة كوردستان لة مةرط نةجات داوة و ئازاديان كردووة؟ كوردستان كة ثاش سيستان و بةلوضستان بة دووهةمين ئؤستان (محافزة)ي ئيَران لة باري هةذاري، بيَكاري، نةبووني دةرمان و بيَهداشت بة ناو بانطة، ض هةولَيَكيان بؤ كةم كردنةوةي ئةم رةنج و ئازارانة داوة؟ ئةم بة ناو فراكسيؤن و نويَنةرانة، نويَنةري خةلَك نين، ضونكو زؤرينةي خةلَكي كوردستان لة هةلبذاردندا بةشداري ناكةن. ئةمانة لة راستيدا نويَنةري كؤماري ئيسلامي لة نيَو خةلَكي كوردستاندان. هةلَبذاردن و ثارلمان و شوراكاني ئيسلامي لة كؤماري ئيسلاميدا تةنيا ناويَكن بؤ ئةنجام داني شانؤطةريةك كة لة ئيَراندا بة ناوي ثارلمان و شوراكان لة ئاراداية. ئةو شانؤطةريية زؤرتر بؤ رازاندنةوةي ويتريني روو بة دةرةوةي دةسةلاتي سةرةرِؤي ئيسلاميية. ضالاكاني بواري خويَندكاري: ضالاكاني بواري خويَندكاري تةيفيَكي يةك دةست و يةك رةنط نين، بةلَكوو لة مةيل و بؤضووني جؤراوجؤر ثيَك ديَن. ئةم بةشة لة تيَكؤشةراني رِاديكالَ و سؤسياليست تا مةيلي ناسيؤناليستي و ليبرال و لة ئاستيَكي زؤر زؤر كةمتردا مةزهةبيش ثيَك ديَن. لة ئيَراندا بة هؤي تيَكةلآوي دين و دةولَةت و مةزهةبي كردني سياسةت و سياسي كردني مةزهةب و فيَركردن و بارهيَنان، بة داخةوة لة ضوار ضيَوةي فيَرطة و زانستطاكاندا بواري خويَندني زانستي و عيلمي بةرتةسكة. بيَجطة لةوة دةرسةديَكي بةرضاو لة خويَندنطاكاني ئيَران تةرخان دةكريَت بؤ مندالآني بةسيجي، سثاهي ثاسداران و باقي نيهادة دةولَةتييةكان. بةلآم سةرةرِاي ئةوة خويَندنطاكان ناوةنديَكي زيندووي خةبات و تيَكؤشان لة دذي كؤماري ئيسلامي بوون. بة تايبةت لة ضةند سالَي رِابردوودا خويَندنطاكان و تايبةتي تر زانكؤكان مةيدانيَكي بةرضاوي خةباتي خويَندكاراني ضةث و سؤسياليست بوون و وةكوو باليَكي ضةث و سؤسياليست توانيويانة خؤيان بة سةر كؤماري ئيسلاميدا داسةثيَنن كة ئةمة دةسكةوتيَكي طةورة بؤ ئةم بزووتنةوةية. هةر ئيَستا بة دةيان خويَندكاري كورد و غةيرة كورد لة بةنديخانةكاني كؤماري ئيسلامي ئةشكةنجة و زياتريشيان لة خويَندن دةركراون، بةلآم ضاوترسيَن نةبوون. ئةم راستية نيشانةي زيندوو بووني خةبات و ضالاكي لة خويَندنطاكانداية. ئيَمة خوازياري دابرِاني خويَندكاراني كورد لة خويَندكاراني غةيرة كورد نين. بةلَكوو خوازياري هاوخةباتي و ثيَوةندي قولي ئةوان و بة تايبةت تيَكةلَ بوونيان لةطةلَ بزووتنةوةي كريَكاري و باقي بزووتنةوة كؤمةلآيةتييةكانين كة سةركةوتنيان لة تيَكؤشاندا مسؤطةر دةكات. ضالاكاني بواري ذنان: سةرةتا ئةوة بليَم كة كؤماري ئيسلامي دةسةلآتيَكي هةتا سةر ئيَسقان كؤنةثةرةست، دذ بة ذن، ثياوسالار و لايةنطري داب و نةريتي دذي ئينساني دذ بة نيوةي كؤمةلَطاي ئيَران واتة ذنانة. كؤماري ئيسلامي هةم ئايين و هةم ياسا و ريَسا و فةرهةنطي كؤنةثةرةستانةي وةك كؤت و بةند لة دةست و ثيَ و طةردةني ذنان ئالآندووة و هةتا ئيَستا بة دةيان و هةزاران ذنيان ئيَعدام، زيندوو بةضالَ (سةنطسار)، زينداني، ئةشكةنجة و ئاوارة كردووة، بةلآم خةباتي ذنان بؤ بةدي هيَناني ويست و داخوازةكانيان هةتا هاتووة زياتر روو لة طةشة و بةرةو ثيَش ضوون بووة. ئةطةر سالي 79ي زاييني و سةرةتاكاني هاتنة سةركاري كؤماري ئيسلامي، سةركوتي خةباتي ذنان بؤ سةركوت و ضاوترسيَن كردني كؤمةلَطا بوو، بةلآم ئةمرِؤ ئةو سةركوتة راستةوخؤ بؤ دامركاندني خةبات و هيَز و تواناكاني بزووتنةوةي ذنانة. ئةلَبةتة بزووتنةوةي ذنانيش وةك باقي بزووتنةوة كؤمةلآيةتييةكاني ديكة مةيل و بؤضووني جؤراوجؤري تيَداية كة ريَكخراوةكاني ذنانيش لةبةر دةطريَت. ئيَمة لامان واية بؤضوون هاي ليبرالَي، فيَميَنيسم ليبرال، فيَميَنيسم مةزهةبي و بؤضووني ناسيؤناليستي ناتوانن هةموو هيَز و وزةي ذنان بؤ خةباتي يةكطرتوو لة دذي دةسةلآتي كؤماري ئيسلامي و نيزامي سةرمايةداري كة لة سةرضةوسانةوةي ئينسان بة دةستي ئينسان دامةزراوة كؤ بكاتةوة و يةك بخات، بةلَكو خةباتي ثةرةم ثةرةم و دابةش دةكات. ئيَمة هةول دةدةين بؤ بةهيَز كردني مةيلي ضةث و سؤسياليست لة بزووتنةوةي ذناندا كة بنةماي ضالاكي خؤي لة سةر ريَكخستن و هوشيار كردنةوةي ذناني كريَكار و زةحمةتكيَش دادةنيَت. لة هةمان كاتدا هةول دةدات لة باقي بزووتنةوة كؤمةلآيةتية رةسةن و شؤرشطيَرانةكان، وةك بزووتنةوةي كريَكاري و بزووتنةوةي سؤسياليستي دانشجويي و خويَندكاران ثشتيواني و كاري هاوبةش بكات و بؤ بة دةست هيَناني ويست و داخوازةكاني ثشتيواني ئةوانيش بؤ لاي خؤي رِابكيَشيَت. بزووتنةوةي ذنان بة بي زالَبووني ستراتذي سؤسياليستي بة سةريدا و جووت بوون لةطةلَ باقي بزووتنةوة كؤمةلآيةتييةكاني ديكةدا ناتوانيَت هةموو ئامانجةكاني بة دةست بيَنيَت. هةلَسورِاواني بواري مافي مرؤظ لة كوردستان تيَكؤشةراني بواري مافي مرؤظ لة كوردستان و ئيَران كاري بة نرخ و دلَسؤزانةيان كردووة. سةرةرِاي زةخت و زؤري بةردةوام و رؤذانة لة سةريان بة هيمةت و ئيمكاناتي خؤيان زةحمةتيان زؤر كيَشاوة زؤر كةسيان ليَ طيراوة و دةطيريَت و ئازار و ئةشكةنجة دران و بةربةست لة ئاستي ضالاكيان دروست دةكريَت. ئةوان تةنيا بة هيَزي ئةو كؤمةلَة هةلَسورِاوة ناتوانن بة ئامانجةكانيان كة دابين كردني مافةكاني مرؤظ لة هةموو بوارةكانداية بطةيةن، بةلَكوو ثيَويستة روو بكةنة بؤارةكاني خةباتي رِاديكالَي كريَكاري و جةماوةري و ديفاع لة مافي هةموو مرؤظةكان بة بيَ لةبةرضاو طرتني، نةتةو، رةطةز، نةذاد، ئايين و ئيدئؤلؤذي بكةن. خؤيان تةنيا لة ضوار ضيَوةي كوردستاندا قةتيس نةكةن. لة بواري خةباتي عةلةني و قانونيدا شارةزايانة هةلَسورِان بكةن و ئةم بةشة لة تيَكؤشان، لة خةباتي نهيَني كة توان و زةرفيةتي كةم و بةرتةسكة جيا بكةنةوة. ثيَويستة لة سكتاريسم سازماني و ريَكخراوةيي بة تةواوي دوور بكةونةوة و بةرذةوةند و دابين كردني مافةكاني مرؤظ بة سةر هةر ويستيَكي مةحدودي حيزبيدا فةرز بطرن. هةول بدةن لة بوارةكاني خةباتي رؤذانةي جةماوةريدا دوور نةكةونة و تيَكةلَ بةو خةبات و تيَكؤشانة ببن. لة خةباتي كريَكاري، سةرتاسةري دذ بة كؤماري ئيسلامي دانةبرِيَن و هةول بدةن بةهيَزي كةن و مافةكاني مرؤظ لة جةرطةي ئةو خةباتة رؤذانةدا بةرنة ثيَش.
2_ ثيَشنيارتان بؤ ئةوان ضيية و ثيَتان واية بة ض شيَوةيةك سةركةوتوو دةبن؟
ئةوةي راستي بيَت ئيَمة خؤمان و كةسي ديكةش لة ئؤثؤزسيؤني دذ بة كؤماري ئيسلامي بة دةم راست و قةيؤمي ئةوان نازانين هةتا ثيَيان بليَين ضي بكةن و ضي نةكةن. ئيَمة هةلَ و مةرجي دذواري خةبات و تيَكؤشاني هةلَسورِاوان و ريَكخراوة رِاديكالَ و شؤرِشطيَرِانةكاني ناوخؤي ولآت و ذيَر دةسةلآتي كؤماري ئيسلامي دةرك دةكةين. هةولَ دةدةين قسة و ثيَشنيارةكاني خؤمانيان بة شيَوةي ئسباتي و رؤشن ثيَ بلين. هةرطيز ئةوة بكةن و ئةوة مةكةن ناخةينة ثيَش ثايان، هةول دةدةين لة ضاوثيَكةوتنةكان و رِاطةياندنةكانماندا ئةزموونةكاني خةبات و بزووتنةوةكاني رِابردووي ئةو كؤمةلَطاية و جيهانيان بؤ باس بكةين تا لة خالَة لاواز و بةهيَزةكاني كةلَك وةر بطرن. هةول دةدةين ثشتيواني جةماوةري لة دةرةوة و ناوخؤي ولآت بؤ لاي ئةوان رِابكيَشين و لة بةرانبةر كؤماري ئيسلاميدا لةو خةباتة رؤذانةي كة دةيكةن بة تةنيا نةميَننةوة. 3_ ض رةخنةيةكتان ليَيان هةية؟ لة ولامي ثرسيارةكاني ثيَشوودا كة باسي ثيَشنيارم كرد، هةولم دا رةخنةكاني تيَدا بطونجيَنم. هةر رِادة دوور كةوتنةوةي ئةو ريَكخراو و تيَكؤشةرة رِاديكال و ماندوويي نةناسانة لة خةباتي كريَكاري، جةماوةري و شؤرشطيَرانة، و هةروةها زالَ بووني بير و بؤضووني كورت بين، ليبرالي، ناسيؤناليستي و مةحةلي بة سةر خةبات و تيَكؤشانياندا و زالَ بووني سكتاريزمي ريَكخراوةيي و دابرِان لة بزووتنةوةي سةرتاسةري ض بؤ بة دةست هيَناني ريَفؤرم و خواستي كورت ماوة و ض بؤ كؤتايي هيَنان بة تةمةني يةكجاري كؤماري ئيسلامي بة هةلَة و زيانبةخش دةزانين. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ * ئهم وتووێژه له ژمارهی ٣٣٥ رۆژنامهی، "رۆژنامه"به رێكهوتی پێنج شهممه٣٠ی ئوكتوبری ٢٠٠٨ چاپ و بلاو كراوهتهوه |
هرگونه کپی برداری یا استفاده از مطالب مندرج در سایت"آشتى"، با درج منبع آزاد است