|
لة تاوانباريةوة بؤ سةروَك كؤماري حةسةن رةحمان ثةناة رؤذي شةممة 6 سيَثتامبري 2008 ثارلمان و نويَنةراني ضوار ئةيالةتي ولآتي ثاكستان لة كؤي 702 دةنط بة 459 دةنط "عةلي ئاسف زةرداري" هاوسةري سةروَك وةزيراني ثيَشوي ثاكستان "بيَنةزير بؤتؤ" كة مانطي ديَسامبري سالَي رابردوو لة كردةوةيةكي تروَريستيدا طياني لة دةستدا وةك سةروَك كوَماري ئةو ولآتة هةلَبذارد. لة هةلَبذاردنى ولآتي ثاكستان بة ثيَضةوانةي زؤريةك لةو ولآتاني ديكةي دنيا سةروَك كؤمار نةك بة دةنطى راستةوخؤي دةنطدةران، بةلَكوو بة دةنطي نويَنةراني ثارلمان و ئةنداماني ضوار ئةيالةت كة ئةو ولآتةي بةسةردا دابةش كراوة هةلَدةبذيَريَت. زةرداري بةسةر دوو رةكةبةري ديكةي، واتة سةعيد ئةالزمان سةديقي بةرثرسي ثيَشوي دةزطاي قةزايي ثاكستان كةبة لايةنطري نواز شةريف سةروَك وةزيري ثيَشوو و مةشاهد حوسيَني لة نزيكةكاني ثةرويز موشةرِف سةروَك كؤماري تازة لة سةر كار لاضووي ثاكستان بةناوبانطةن، سةركةوتني بةرضاوي بةدةست هيَنا. زةرداري كة 53 سالَ تةمةنيةتي ثاش تروَري بيَنةزير بؤتؤي هاوسةري جاريَكي ديكة هاتةوة طؤرِةثاني سياسي ثاكستان و رةهبةري "حيزبي طةلي ثاكستان"ى لة ئةستوَ طرت. عةلي ئاسف زةردارى سةرجةم 11 سالَ لة تةمةني لة زيندانةكاني ثاكستان بة تاواني دةزي، طةندةلَيي مالَي و هةروةها تاواني كوشتني برايةكي بيَنةزير بؤتو بة هؤي رةكةبةري سياسي، بردوةتة سةر. زؤرترين كاتةكاني زينداني "زةرداري" بؤ دةيةي 90ي سةدي ثيَشوو و سةردةمي سةروَك وةزيري بيَنةزير بؤتؤ دةطةرِيَتةوة. زةرداري ضوار سالَ لةوة ثيَش لة زيندان ئازاد و سالَي رابردوو لةلايةن ثةرويز موشةرِف دةسةلآتداري نيزاميي ثاكستان كة لة ئاطوَستي ئةمسالَ لة ترسي ليَكؤلَينةوةي ثارلمان وئةرطةري زينداني بووني دةستي لة سةروَك كؤماري ئةو ولآتة هةلَطرت، بةخشراو مةنعي بةدواداضووني ياساي (تةعقيبي قانوني) بؤ دةركرا، كة بةو ضةشنة مةجالي بؤ بةشداري لة ضالاكيي سياسي بؤ ثيَك هيَنرا. هةلَبذاردني زةرداري و طرفتة سةرةكيةكاني ئةمرِؤي ثاكستان ثاكستان بة 165 ميليوَن نفوس وخاوةنداريَتي بوَمبي ئةتوَم، يةكيَك لة ولآتة طرينطةكاني قارِةي ئاسيا و جيهان، هاوثةيماني ستراتيَذي ئةمريكا، ثشتيوان و دروسكةري تالَيبان وثالَثشتي ئةوان بؤطةيشتن بة دةسةلآت لةسالَي 1996 و ناوةنديَكي طةرينطي ئالَوَزي سياسي وئابوري ناوضةكة و دراوسيَي دوو ولآتي ثرِ لة كيَشة و ئالَؤزي وةك ئيَران و ئةفغانستان و رةكةبةري هيندوستانة كة سالَي 1947 سةربةخؤيي لةو ولآتة وةرطرت. سةروك كؤماري تازةي ثاكستان كة ثيَطة و خؤشةويستييةكي تايبةتي لةناو جةماوةردا نيية و بة وتةي زؤريةك لة شارةزاياني بواري سياسي ئةو ولآتة ئةطةر بة دةنطي خةلَك بوايت هةرطيز نةدةبوو بةسةر كؤمار و تجربةيةكي تايبةتيشي بؤ ئيداري ولآتيَكي طةورة وئالَؤزي وةك ثاكستان نيية، لةطةلَ سيَ طرفت وكيَشةي سةرةكي بةرةو رووة كة ضاوةرِواني سةركةوتنى بةسةر ئةو كيَشانةي بؤ ناكريَت. يةكةم كيَشةي ئابووري: ولآتي ثاكستان تووشي كيَشةيةكي قورسي ئابوري و ئةزمةيةكي طةورة لةم بوارة داية. رادةي بيَكاري لةو ولآتة زؤر لة سةريَية و لة هةمان حالَدا طراني وضونة سةرةي قيمةتةكان رؤذ بة رؤذ زياتر لة حالَي هةلَكةشانة و ذياني زؤربةري خةلَكي ئةو ولآتةي بة تةواوي تالَ وتوشي لةيةك هةلَوةشان كردوة. بة وتةي (بي بي سي) لة سالَي رابردوودا شاخسي سةهام لةو ولآتة 34 لةسةر دابةزي و ثولَي رةسمي ثاكستان كة "روثية" لة بةرانبةر دوَلار ئةمريكي دا لةسةدا 20ئةرزشى خؤي لة دةستدا. بة ثيَي سةرضاوةكاني هةوالَ ريَذي هةلآوسان لة ثاكستان طةيشتوَتة25%. ئةو هةلومةرجة نالةبارة ئابوريية لة حالَيَكدا ثيَكهاتووة كة لة ثاش 11ي سيَثتامبرةوة بيَجطة لة يارمةتيية نيَونةتةوةييةكان بة بيانوي شةرِ لة دذي تالَيبان و ئةلقاعيدة تةنيا ئةمريكا بة نزيكةي 11 ميليارد دؤلار يارمةتي موشةرِةفي داوة كة رؤشن نيية كة ئةو يارمةتيانة ضلؤن بة كار هيَنراون. ئةو نمونانة بة روني ئاستي لة سةرةوة بووني بيَكاري و هةلآوسانى بةردوام كة لة حالَي هةلَكشانداية و ذياني رؤذانةي خةلَكي تووشي كيَشةي زياتر دةكات نيشان دةدات و ئاشكراية كة قةيراني قولَي ئابووري كيَشة و ئالَوَزيي سياسي وكوَمةلآيةتي تووندتر دةكاتةوة. ضاوةرِوان ناكريَت زةرداري بةو رابردوة خاويَنةي كة لة بواري طةندةلَي مالَي وئابووريدا هةيةتي بتوانيَت بةسةر ئةزمةي قولَي ئابووريي ثاكستاندا زالَ بيَت. هةروةها بة هؤي ئةوةيكة بةشي زؤري داهات وبودجةي ولآتانيَكي وةك ثاكستان سةرفي ئةرتةش و بةقةولي بةرثرساني ئةو ولآتة "شةرِي دذي تروَر" دةكريَت ضاوةرِواني ئالَوطؤرِيَكي ثوَزةتيظ لة ئابووري ئةو ولآتة لةلايةن سةركؤماري تازةوة بة دي ناكريَت. دووهةم ئةزمةي سياسي: ولآتي ثاكستان لة ثاش سةربةخؤيي لة هيندوستان لةسالَي 1947 زايينيةوة، هةرطيز ولآتيَكي سةقامطير و بيَ كيَشة نةبووة. دةسةلآتي سياسي بةردوام لة نيَوان نيزاميةكان و غةيرة نيزاميةكاندا دةست بة دةستي ثيَكراوة. ضةندين كودةتاي نيزامي لةم ولآتة رويداوة و ضةندةها سةركردةي نيزامي و سياسي ئيعدام، تروَر و يان ناضار بة هةلآتن لة ولآت و تبعيد بوون. دواين دةسةلآتداري ئةم ولآتة كة لة 18 ئاطوَستي مانطي ثيَشوودا و ثاش 9 سالَ حوكمرِاني ناضار بة وازهيَناني ثؤستةكةي كرا، ذنرِالَ ثةرويز موشةرِةف بوو كة بة كودةتاي نيزامي لة سالَي 1999 لة دذي نةواز شةريف سةرؤك وةزيري ئةو كات هاتة سةركار و ضةندين سالَ بة مشتي ئاسنين و بة ثالَثشتي ئةمريكا دةسةلآتداريَتي ئةو ولآتةي بة دةستةوة طرت و لة ترسي ليَكوَلَينةوة و ئاشكرا بووني طةندلَيي سياسي وئابوري ناضار بة ئيستعفا لة ثوَستةكةي بوو. سيَهةم: ئةزمةي ئةمني وثاراستني ئاسايشي ولآت ولآتي ثاكستان هةر لة سةرةتاي دروستبونيةوة لة 60 سالَي رابردوودا لة طةلَ كيَشة وئالَوَزيي طةورة لة طةلَ هيندوستاني ليَكدابرِاو روبروو بووة. ثاكستان دواتر وثاش هاتنة سةركاي دةولَةتي بةناو كوَموَنيستي سةر بة يةكيَتي سوَظييةت لة ئةفغانستان، لة ثيَناو سياسةت و بةرذةوةندي ئةمريكادا تيَكلآوي شةرِي سارد لةطةلَ ئةفغانستان و يارمةتي بيَدريغ بة طروثة ئيسلاميةكان بؤ روخاندني دةولَةتي لايةنطري يةكيَتي سؤظيةت و هاتنة سةركاريان لةو ولآتة بووة. دةولَةتي ثاكستان لة بة دةسةلآت طةيشتني تالَبان كة زؤربةي هيَزةكانيان لة تةلةبة(فةقيَ)ي مزطةوتةكاني ئةو ولآتة و بة ثشتيواني (سي ئاي ئةي) ئةمريكا ودوَلاري نةوتي عةرةبستان هاتنة سةركار روَلَي كاريطةري طيَرِا. ثاكستان لة كاتي سةربةخؤ بونيةوة تا ئيَستا بةردوام لة حالَي كيَشةي دةرةكي و ناوخؤيي بووة و لة بواري ئةمنيةتيدا هيضكات ولآتيَكي ئارام و سةقامطير نةبووة. ثاش رووداوي 11ي سيَثتامبري2001 و راطةياندني شةرِي دذة تروَري بوش كة لة ئةفغانستانةوة دةستي ثيَكرد، ثاكستان بةكردةوة بوو بة شةريكي بوش و دذ بة هاوثةيماناني ثيَشوي خوَي واتة تالَبان وئةلقاعدة ضووة ناو مةيداني ئةو شةرِةوة. بةهؤي نفوز وثيَطةيةك كة تالَبان و ئةلقاعدة لة نيَو بةشيَك لة خيَل و عةشيرةتةكاني سنوري هاوبةشي ثاكستان و ئةفغانستان هةيانة وبة هؤي يارمةتي مالَي و نيزامي بةردوام و سةخاوةتمةندانةي ثاكستان بة تالَبان و ئةلقاعدة لة ثيَش تردا، ئةو تاقمانة لةو ولآتاتة هيَز و ثيَطةيةكي بةرضاويان ثةيدا كردوة. ئةمرِؤ لة ميدياكاندا باس لةوة دةكريَت كة شاخةي تالَباني ثاكستان بة رهبةريي كةسيَك بةناوي "بيت اللة محسور" كة جيهاد لة ئةفغانستاني وةك "فةرِزيَكي ديني" راطةياندوة، ثاش ئةفغانستان، ئةو تاقمة بة هيَزترين بةشي قاعيدة و تالَبانة. بة دةيان كردوةي تروَريستي لة ثاكستان لة يةك سالَي رابردوودا كة "بيَنةزير بؤتوَ" هاوسةري سةروَك كؤماري ثاكستان وةك ديارترين كةسايةتي ئةو ولآتة كة هةموو كةس ناوبراوي وةك سةروَك كؤماري داهاتووي ثاكستان باس دةكرد و هةروةها كوذراني زياتر لة 1200 كةس لة عةمةلياتي تروَريستي وخؤكوذيي يةك سالَي رابردوودا وةك بةلَطةي سةلماندني ثيَطةي تالَبان و طروثة توندرِوة ئيسلاميةكان لةو ولآتة ثيَناسة دةكةن. ئةمرِؤ عةلي ئاسف زةرداري لة كاتيَكدا دةسةلآتي ثاكستان لة دةست دةطريَت كة ئةو ولآتة لة طةلَ 3 كيَشةي سةرةكي واتة هةلوومةرجي ئالَؤزيي ئابوري، ناسةقامطيري سياسي، و شةرِ و كيَشة لةطةلَ طروثة توندرِةوة ئيسلاميةكان كة ئاسايش و ئةمنيةتي ئةو ولآتةيان وةخةتةر خستوة دةرطيرة و دةبيَت دةست و ثةنجة نةرم كات. قوربانيي تا ئيَستاي ئةو بارودؤخة ناهةموارةي ثاكستان ض لة كاتي دةسةلآتداريَتي ذنرِالَةكان، ض لة كاتي هاتنة سةركاري سةرؤك كؤمارة طةندةلَة سياسيةكاني وةك نةواز شةريف و زةرداري و ض لة حزوور و كردةوةي تروَريستي طروثة توندرِةوة ئيسلاميةكان، جةماوةري ستةم ليَكراو و ئازار ضيَشتوي ئةو ولآتة بوون. بة طةرِانةوةي دووبارةي حيزبي طةلي ثاكستان و زةرداري وةك رابةري تازةي ئةو حيزبة بؤ دةسةلآتداريَتي ثاكستان بةو رابردووة خراثةي كة هةيةتي، و هةر وةها ئةو تةموومةذة سياسييةي كة بالَي بة سةر ئاسماني ثاكستان دا كيَشاوة ضاوةرِواني ثاشةرِؤذيَكي طةش لة بواري سياسي، ئابوري و ئةمنييةت و ئاسايش بؤ ئةو ولآتة ناكريَت. ئايا زةرداريش لة طةلَ طروثة تروَريست و توندرِةوة ئيسلاميةكان بة تةوافوق دةطات يان ضارةنوسي وةك بيَنةزير بؤتؤي هاوسةري ليَديَت و يان بةر غةزةبي ئةرتةش دةكةويَت و كودةتاي نيزامي ليَدةكريَت، داهاتوو نيشاني دةدات. 7سيَثتامبري 2008
|